जीन बैङ्कको क्षमता उपयोग न्यून,बीउ संरक्षणमा नेपाल पछाडि

काठमाडौं । कृषि जैविक विविधता संरक्षण, रैथाने बाली तथा पशुपंक्षीका आनुवंशिक स्रोतहरूको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि स्थापना गरिएको राष्ट्रिय जीन बैङ्कको भण्डारण क्षमता अपेक्षाअनुसार उपयोग हुन नसकेको पाइएको छ। कृषि अनुसन्धान तथा जैविक सम्पदाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण मानिएको जीन बैङ्कलाई थप सुदृढ र सुरक्षित बनाउन आवश्यक पूर्वाधार विस्तारको आवश्यकता औँल्याइएको छ।

राष्ट्रिय कृषि नीति, २०६१ तथा कृषि जैविक विविधता नीति, २०६३ को उद्देश्यअनुसार २०६७ सालमा स्थापना भएको जीन बैङ्कअन्तर्गत बिउ बैङ्क, फिल्ड जीन बैङ्क, तन्तु बैङ्क, डीएनए बैङ्क, सामुदायिक बिउ बैङ्क, पोखरी तथा ताल जीन बैङ्क, पशुधन जीन बैङ्क र क्रायो बैङ्क सञ्चालनमा रहेका छन्। यसमा मध्यम तथा दीर्घकालीन बीउ संरक्षण र भण्डारणको व्यवस्था समेत गरिएको छ।

तथ्यांकअनुसार दीर्घकालीन भण्डारणतर्फ १ लाख बीउ संरक्षण गर्ने क्षमता रहे पनि हाल १२ हजार बीउ मात्र सुरक्षित राखिएको छ। यस्तै, ५० हजार बीउ संरक्षण क्षमता रहेको मध्यकालीन भण्डारणमा पनि १२ हजार बीउ मात्र भण्डारण गरिएको देखिएको छ। यसले उपलब्ध संरचनाको ठूलो हिस्सा अझै उपयोग हुन नसकेको संकेत गरेको छ।

जीन संरक्षणका लागि आकस्मिक जोखिम न्यूनीकरण उद्देश्यले जेनेरेटर, डुप्लिकेट स्टोरेजलगायतका व्यवस्था गरिए पनि ठूला प्राकृतिक विपद् वा अन्य आपत्कालीन अवस्थाबाट आनुवंशिक स्रोत सुरक्षित राख्न आवश्यक पूर्वाधार अझै पर्याप्त नभएको उल्लेख गरिएको छ।

कृषि तथा पशुपंक्षीका रैथाने र लोकप्रिय जातहरूको संरक्षण, खाद्य सुरक्षा प्रवर्द्धन तथा कृषि अनुसन्धानलाई प्रभावकारी बनाउन जीन बैङ्कको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले यसको क्षमता अभिवृद्धि, भौतिक पूर्वाधार विस्तार तथा सुरक्षा प्रणाली सुदृढीकरणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

साथै, आनुवंशिक स्रोतको दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न विश्वकै सुरक्षित बीउ भण्डारण केन्द्रमध्ये एक मानिने स्वालबार्ड ग्लोबल सीड भल्ट जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय जीन बैङ्कमा समेत नेपाली बीउ सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्ने वैकल्पिक व्यवस्था अवलम्बन गर्न सुझाव दिइएको छ। यसले सम्भावित विपद्का बेला राष्ट्रिय आनुवंशिक सम्पदा जोगाउन थप सुरक्षा प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।