कोष व्यवस्थापन कम्पनीमा, सेयर अभिलेख अद्यावधिक नहुँदा वास्तविक शेयरधनी यकिन हुन सकेन

काठमाडौं। कृषि विकास बैंक लिमिटेडको बहुमत स्वामित्व रहेको कोष व्यवस्थापन कम्पनी लिमिटेडले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ६२ लाख ७९ हजार रुपैयाँ खुद नाफा कमाएको छ। तर कम्पनीले सेयर अभिलेख अद्यावधिक नगर्दा वास्तविक शेयरधनीको विवरण यकिन गर्न नसकिएको सरकारी  प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

संवत् २०५१ मा स्थापना भएको कम्पनी घरजग्गा व्यवसाय, संगठित संस्थाका धितोपत्र तथा ऋणपत्रलगायत सम्भावित क्षेत्रमा लगानी गरी प्रतिफल आर्जन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालनमा आएको हो। कम्पनी ऐन, २०६३ अन्तर्गत सञ्चालित कम्पनीमा हाल कुल ३ लाख १० हजार ४८० कित्ता सेयरमध्ये कृषि विकास बैंकको २ लाख ९० हजार १३० कित्ता अर्थात् ९३.४४ प्रतिशत स्वामित्व रहेको छ।

सरकारी  प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को अन्त्यसम्म कम्पनीको कुल सम्पत्ति ३४ करोड ८२ लाख २४ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। समीक्षा अवधिमा कम्पनीले ६२ लाख ७९ हजार रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेको छ भने सञ्चित नाफा २३ करोड ८९ लाख १२ हजार रुपैयाँ पुगेको छ।

प्रतिवेदनले कम्पनीको सेयर व्यवस्थापनमा भने कमजोरी औंल्याएको छ। कम्पनीको प्रबन्धपत्र तथा नियमावलीमा १ लाख २७ हजार कित्ता सेयर कायम गरिएको भए पनि आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा ३ लाख १० हजार ४८० कित्ता सेयर बाँडफाँट गरिएको थियो। तर सोअनुसार कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयबाट सेयर लगत अद्यावधिक नगरिएकाले वास्तविक शेयरधनीको अभिलेख स्पष्ट हुन नसकेको महालेखाले जनाएको छ।

यस विषयमा सरकारी  प्रतिवेदनले अघिल्ला वर्षहरूमा पनि सुधार गर्न सुझाव दिएको भए पनि हालसम्म आवश्यक प्रक्रिया पूरा नभएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

यस्तै, सहायक कम्पनीहरूको सञ्चालन तथा तिनमा प्रतिनिधित्व गर्ने विषयमा पनि स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था आवश्यक रहेको महालेखाको निष्कर्ष छ। नेपाल सरकारको पूर्ण वा बहुमत स्वामित्व रहेका संस्थाहरूको सहायक कम्पनीमा प्रतिनिधित्व तथा सञ्चालनसम्बन्धी निर्णय नेपाल सरकारको समन्वयमा हुने गरी नीतिगत व्यवस्था गर्न महालेखाले सुझाव दिएको छ।

कृषि विकास बैंक लिमिटेडले सहायक कम्पनीहरूमा गरेको लगानीको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न नसकेको सरकारी  प्रतिवेदनले औंल्याएको छ। प्रतिवेदनअनुसार गोबरग्यास कम्पनीमा गरिएको बैंकको सेयर लगानी पूर्ण रूपमा क्षय भएको देखाउँदै शून्य मूल्यमा कायम गरिएको छ भने अर्को सहायक कम्पनी कोष व्यवस्थापन कम्पनी लिमिटेडमा गरिएको लगानीको संरक्षणका लागि पनि प्रभावकारी योजना आवश्यक रहेको उल्लेख गरिएको छ।

सरकारी प्रतिवेदनअनुसार कृषि उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि गर्न सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउने उद्देश्यले वि.सं. २०२४ मा स्थापना भएको कृषि विकास बैंकले २०३० सालदेखि औपचारिक रूपमा सेवा सुरु गरेको हो। हाल बैंक तथा वित्तीय संस्थासम्बन्धी ऐन, २०७३ बमोजिम नेपाल राष्ट्र बैंकबाट ‘क’ वर्गको इजाजतपत्र प्राप्त बैंकले देशका ७७ वटै जिल्लामा सेवा विस्तार गरेको छ।

बैंकको स्वामित्व संरचनाअनुसार नेपाल सरकारको ५१ प्रतिशत र सर्वसाधारणको ४९ प्रतिशत शेयर हिस्सा रहेको छ। हाल बैंकको एक केन्द्रीय कार्यालय, १० प्रदेशस्तरीय कार्यालय, २७४ शाखा कार्यालय, २३ विस्तारित काउन्टर तथा २ हजार ६५१ कर्मचारीमार्फत बैंकिङ सेवा सञ्चालन भइरहेको छ।

प्रतिवेदनले बैंकको लगानी व्यवस्थापनमा विशेष ध्यानाकर्षण गराएको छ। बैंकले गोबरग्यास कम्पनीमा गरेको ३२ लाख ४१ हजार रुपैयाँ बराबरको सेयर लगानी पूर्ण रूपमा क्षय भएको जनाउँदै त्यसको मूल्य शून्य कायम गरेको छ।