कर परीक्षण सुस्त : ७ हजार २१४ फाइलमध्ये ३ हजार ९५७ मात्र परीक्षण

काठमाडौं । आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कर परीक्षण गर्नुपर्ने कुल ७ हजार २१४ फाइलमध्ये ३ हजार ९५७ फाइलको मात्र कर परीक्षण सम्पन्न भएको छ। आन्तरिक राजस्व विभागबाट प्राप्त विवरणअनुसार यो कुल परीक्षण गर्नुपर्ने फाइलको ५४.८५ प्रतिशत हो। बाँकी ३ हजार २५७ फाइल अर्थात् ४५.१५ प्रतिशत फाइलको कर परीक्षण सम्पन्न हुन नसकेपछि आगामी आर्थिक वर्ष २०८२/८३ का लागि जिम्मेवारी सरेको देखिएको छ।

आयकर ऐन, २०५८ को दफा १०१ मा विभागले संशोधित कर निर्धारण गर्न सक्ने व्यवस्था छ। सोही व्यवस्थाअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कर परीक्षणतर्फ अघिल्लो वर्षबाट जिम्मेवारी सरेर आएका ४ हजार ९४३ र चालु आर्थिक वर्षमा छनोट भएका २ हजार २७१ गरी कुल ७ हजार २१४ फाइलको कर परीक्षण गर्नुपर्ने थियो। तर, वर्षको अन्त्यसम्म ३ हजार ९५७ फाइलको मात्र परीक्षण सम्पन्न भएको विवरणमा उल्लेख छ।

विगत चार वर्षको विवरण हेर्दा कर परीक्षणमा जिम्मेवारी सरेका फाइलको सङ्ख्यामा समेत उल्लेख्य उतारचढाव देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा २ हजार २९० फाइल अघिल्लो वर्षबाट जिम्मेवारी सरेर आएका थिए भने १ हजार ७०० फाइल चालु वर्षमा छनोट भएका थिए। कुल ३ हजार ९९० फाइलमध्ये ६ हजार ९७ फाइल कर परीक्षण सम्पन्न भएको र त्यसपछि ६ हजार ९७ फाइल अर्को वर्षका लागि जिम्मेवारी सरेको विवरणमा उल्लेख छ।

त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा अघिल्लो वर्षबाट २ हजार ३३९ फाइल जिम्मेवारी सरेर आएका थिए भने ४ हजार २०० फाइल नयाँ छनोट भएका थिए। कुल ६ हजार ५३९ फाइल परीक्षण गर्नुपर्नेमा ५ हजार २७६ फाइल परीक्षण सम्पन्न भएको र १ हजार २६३ फाइल अर्को वर्षका लागि जिम्मेवारी सरेको देखिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा अघिल्लो वर्षको जिम्मेवारी सरेर आएका ४ हजार ३८० र नयाँ छनोट भएका ४ हजार २०० गरी ८ हजार ५८० फाइलमध्ये ४ हजार ४५० फाइलको परीक्षण सम्पन्न भएको थियो भने ४ हजार १३० फाइल अर्को वर्षका लागि सरेका थिए।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा भने अघिल्लो वर्षबाट जिम्मेवारी सरेका ४ हजार ९४३ र नयाँ छनोट भएका २ हजार २७१ गरी ७ हजार २१४ फाइलमध्ये ३ हजार ९५७ फाइलको मात्र कर परीक्षण सम्पन्न भएको हो। यसअनुसार ३ हजार २५७ फाइल आगामी आर्थिक वर्षका लागि जिम्मेवारी सरेका छन्।

विभागले तयार गरेको विद्युतीय आन्तरिक अनुगमन प्रणाली (ईआईएमएस) मा देखिएको विवरण र कर परीक्षणका लागि जिम्मेवारी सरेका फाइलको तथ्याङ्कबीच समेत असमानता देखिएको छ। प्रणालीमा आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा आगामी वर्षका लागि जिम्मेवारी सरेका फाइलको सङ्ख्या शून्य देखाइएको भए पनि आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा अघिल्लो वर्षबाट २ हजार ३३९ फाइल जिम्मेवारी सरेर आएको देखिएको छ।

त्यसैगरी, आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा आगामी वर्षका लागि १ हजार २६३ फाइल जिम्मेवारी सार्नुपर्ने देखिए पनि आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा अघिल्लो वर्षको जिम्मेवारीका रूपमा ४ हजार ३८० फाइल सरेका छन्। यसरी ३ हजार ११७ फाइल बढी जिम्मेवारी सरेको देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा आगामी वर्षका लागि ४ हजार १३० फाइल जिम्मेवारी सार्नुपर्ने देखिएकोमा आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा अघिल्लो वर्षको जिम्मेवारीका रूपमा ४ हजार ९४३ फाइल सरेका छन्। यसमा समेत ८१३ फाइल बढी जिम्मेवारी सरेको देखिएको छ।

कर परीक्षणका लागि जिम्मेवारी सरेका फाइलमा देखिएको यस्तो असमानताबारे गत वर्षको प्रतिवेदनमा समेत औँल्याइएको भए पनि सुधार हुन नसकेको उल्लेख छ। यसले कर परीक्षणको अभिलेख व्यवस्थापन तथा जिम्मेवारी हस्तान्तरण प्रणालीमा थप सुधार आवश्यक रहेको देखाएको छ।

यसैबीच, व्यवसायिक स्थायी लेखा नम्बर लिएका कुल २१ लाख ४५ हजार ८२० करदातामध्ये आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ०.१८ प्रतिशत करदाताको मात्र कर परीक्षण भएको देखिएको छ। विभागले जोखिममा आधारित करदाता छनोट प्रणाली अवलम्बन गरे पनि जोखिम सूचकको समयानुकूल पुनरावलोकन नहुँदा एउटै करदाता पटक–पटक कर परीक्षणका लागि छनोटमा पर्ने र कतिपय करदाता लामो समयसम्म छनोटमा नपर्ने अवस्था देखिएको छ।

यसकारण कर परीक्षणका लागि फाइल छनोट गर्ने विद्यमान प्रक्रिया तथा कर परीक्षण प्रणालीको पुनरावलोकन गरी क्षेत्रगत रूपमा बढी जोखिममा रहेका करदाताको निश्चित अवधिभित्र अनिवार्य रूपमा कर परीक्षण हुने व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिएको छ। साथै, कर परीक्षणको जिम्मेवारी सर्ने फाइलको अभिलेख तथा तथ्याङ्कमा देखिएको असमानता हटाई प्रणालीलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।